فرهنگ ایران زمین از گذشتههای خیلی دور تاکنون، بسیار غنی، متمدن و میراث فرهنگی تاریخی ایران نیز در جهان بیمانند بوده و همچنان هست. همچنین مردم ایران نیز از آیین فرهنگ خود با آگاهی یاد میکنند. ایران به عنوان یک کشور تاریخی کهن با تمدن چند هزار ساله مطرح است و ایرانیان از دوران باستان با وجود تغییرات سیاسی، مذهبی و تاریخی، ارتباط عمیق با گذشته خود را حفظ کردهاند. اگرچه زندگی روزمره در ایران نوین با اسلام و مذاهب اسلامی و به ویژه تشیّعُ در هم آمیخته شده است، اما هنر، ادبیات و معماری بومی این کشور، یادآور سنت عمیق ملی آن و فرهنگ ادبی گستردهتری است که در دوران پیشین، در سراسر خاورمیانه و جنوب آسیا گسترش یافته بود. از روزگاران قدیم هر شهر و منطقهای از ایران زمین، آداب و رسوم مخصوص به خود را داشته و دارد. آداب و رسوم در واقع جزئی از فرهنگ مردم محسوب میشود که بازتاب اخلاق، احساسات و عقاید مردم آن منطقه است.
در این میان، نوروز نیز سابقه و حکایت مفصلی در فرهنگ ایرانیان دارد. نوروز، نخستین روز سال ایرانی و یکم ماه فروردین است، این جشن، یکی از قدیمی ترین جشن های دوران ایران باستان و از سال های بسیار دور تاکنون در ایران برپا می شده است. هر چند که نوروز برای نخستین بار در ایران باستان جشن گرفته می شد، ولی به آسانی می توانیم ببینیم که در برخی کشورهای همسایه مانند افغانستان و تاجیکستان هم این جشن زیبا نیز برگزار می شود. اما بهانه طرح این موضوع، پرداختن به نوشتاری از دکتر ابوالفضل حسن آبادی، دارای مدرک دکترای تاریخ محلی، پژوهشگر تاریخ و کارشناس پژوهش در بنیاد پژوهش های اسلامی آستان قدس رضوی درباره بررسی یک نسخه خطی قدیمی و بیان رابطه نوروز و آب وهوا با نیم نگاهی به کتاب نوروزنامه مربوط به عهد قاجار است. در ادامه با ما همراه باشید.
نگاه به نوروز از منظری جدید
نوروز عنصر تاثیرگذار در آداب و رسوم ایرانیان بوده است و در لابلای منابع اطلاعات زیادی درباره آن وجود دارد. در این نوشتار به معرفی نسخه خطی درباره جنبه ای از تاثیرگذاری نوروز پرداخته می شود که تا کنون کمتر مورد توجه واقع شده است. رابطه بین نوروز و وضعیت سیاسی، اجتماعی و کشاورزی موضوع مهمی است که در این نسخه مورد بررسی قرار گرفته است. نام کتاب چنانچه در ابتدای آن آمده، نوروزنامه است. کاتب و مولف اصلی آن یکی است و تاریخ نگارش آن نیز معلوم نیست. با توجه به نوع خط و کاغذ فرنگی، مربوط به دوره قاجار و احتمالا اواسط آن می باشد. کاتب و مولف چنانچه در اول نسخه آمده «شیخ ابوالقاسم ابن حکیم یزدی» است که به توجه به فحوای نسخه درخراسان زندگی می کند زیرا در بیان نوروز به خراسان توجه ویژه ای داشته است. نسخه به انتهای یک نسخه خطی دیگر ملصق شده که ارتباط محتوایی با آن ندارد و مشخص نیست چرا با این صورت آمده است. کل نسخه چهار صفحه و به خط عادی و در اختیار یک خانواده قدیمی می باشد. محتوای نسخه با توجه به مطالبی که تا کنون درباره نوروز آورده شده جدید می باشد و چنانچه گفته مولف درباره سنش درست و به علم نجوم نیز اشراف داشته باشدمی توان با مقایسه تطبیقی آن در چنددوره مختلف ارزش اطلاعات آورده شده را بررسی کرد.
بررسی برخی مطالب که بعضا اشارات تاریخی دارد مانند مساله ترکستان اشاره به تاخت و تاز ازبکها به خراسان دارد. در استنساخ کتاب سعی شده تا به همان صورتی که در متن آمده، انجام گیرد و سعی شده تا در متن تصرفی صورت نگیرد.
نوروزنامه در باره ارتباط نوروز با آب و هوا چه می گوید؟
در بخشی از این نسخه خطی دوره قاجار اینگونه آمده است: «چنین گوید بنده ضعیف نحیف شیخ ابوالقاسم ابن حکیم یزدی رحمه الله علیه که الله تعالی مرا دویست و بیست و پنج سال عمر داد و تجربها حاصل کردم و علم نجوم و احکامها راتمام دریافتم تا بدانستم که این دوازده بروج و هفت کواکب به چه مهم مشغولند و ساعات سعد و نحس بیازمودم و همه را تحقیق خود کردم تا سی سال که نوروز شودآن روز چه دلیل کند رنج و مشقت بردم که تا بتوفیق ایزد تعالی هر روز میگذشت احوال آنروز را میدانستم ودر این عمری که مرا بود هیجده نوروزرا دریک روز یافتم و نوروزهارا تجربه کردم ا ز بهر نفع و سر خلایق خلاصه از منافع دهقانان و خداوندان و کشت و زراعت تا دانند که کار آن سال برچه منوال(روش و طریق) خواهد بود و ارتفاع سردرختی چه پیش آید و چه حکم دارد و چه کم و چه عزیز و چه خار و احوال کوه و بیابان از سرما و گرما از برف و از باران و احوال سلطانان و لشگریان و جنگ و جدال و احوال تنکی و فراخی نعمت و احوال تری و خشکی و احوال گرانی و ارزانی اجناس و نرخ و نواد احوال گوسفند و اسب و شتر و گاو و چگونه خواهد و در آنسال بازرگانی چگونه باشد. یک به یک را در این کتاب درج کردیم و بیان نمودیم تا هر کس که به این کتاب عمل کند او را به این تقویم احتیاج نباشد، زیرا که تقویم سالی یکبار بعمل توان آورد و او هم بعضی راست آید و بعضی دروغ و این کتاب هرگز منسوخ نگرددو الله اعلم ...».
اگر نوروز روزیکشنبه باشد، آنروز تعلق بآفتاب دارد و بدانکه در آنسال ارزانی بوداز گندم و جو و برنج و ماش و نخود و عدس و باقلو و ارزن نوک و لوبیا و کنجد و از این اجناس دیگر و در آنسال میوه بسیار بود از سیب و انار و آمرود و به و زردالو و شفتالو و آنچه سردرختی باشد دیگر از انگور و خربزه اما فالیز را بوقت بکارند که اگر بیوقت بکارند تباه شود و حاصل ندهد و بارانها بسیار بود، اما کاریزهای دنیا ضعیف بود و بعضی از ترکان صحرا نشین هم ضعیف بود و پنبه زارها نیک بود و در آخر سال سرمای سخت شود و برف بسیار آید و در آخر سال تنگی شود و اما زود بگذرد انشالله تعالی.
اگر نوروز روز دوشنبه باشد آنروز تعلق بقمر دارد و در آنسال فراخی بود. نعمت بسیار بود از اجناس پادرختی و از میوه سردرختی بسیار بود و ارزانی و رفاهیت بود. اگر پنبه را بیگاه تر بکارد بهتر بود اما فالیز و دیمه و کوه سارها نیک باشد. اما در آنسال جنگ و منازعت بسیار باشد. ملک عرب و عجم با هم درافتند و خون ریزش بسیار شود و ملک عرب را بگیرند و فتح نمایند اما خراسان از آفات و بلیات و سم ستور بیگانه در امان باشد و در آخر سال تنگی تمام بهم رسد، اما زود بگذرد انشالله تعالی.
اگر نوروز روز سه شنبه باشد، آنروز تعلق بمریخ دارد و در آنسال فراخی بود از نعمت و همه اجناس خوردنی و لیکن خونریزش بسیار شود و رحم و شفقت از میان مردم برخیزد تا بدان حال که بنده با خداوند و زن با شوهر و پسر با پدر و دختر با مادر و لشکر با سلطان خصومت کنند و در خراسان زمین ملکی ایشان بمیرد و فتنه و آشوب بهمرسد و درآنسال انگور و خربزه و پنبه و کنجد میانه بود. اگر فالیز را دیرتر بکارند ضایع و تباه شود و حاصل کم دهد و میوه بعضی جاها خوب و بعضی جاها بد و دیمه و کوهسار میانه بود و در بیابان کمتر حاصل آید و در آخر سال چندان برف بارد که راهگذار مردم بند شود و در آن سال زیان مال مردم بسیار شود از اسب و شتر و گاو و گوسفند و تنگی طعام بهمرسد اما زود بگذرد و انشالله تعالی.
اگر نوروز روز چهارشنبه باشد آنروز تعلق به عطارد دارد بدانکه در آنسال نرخ ارزان گردد و نعمت بسیار از همه چیز باشد. اما سلطان با یکدیگر درافتند و جنگ و فتنه و آشوب بهمرسد، اما برف و بارش بوقت بارد و میوه ها نیک آید از همه چیز و کار خداوندان کشت و زراعت نیک بود و تدبیر مردم عام نیک بود، اما بعد از ششماه تنگی و قحطی بسیار باشد و خون ریختن و فتنه و فساد بود و در جانب خراسان زمین و جو و گندم قیمت گیرد و مار و کژدم بسیار بود و مرگ زنان و کودکان بود اما زود بگذرد و انشالله تعالی.
اگر نوروز پنج شنبه باشد آنروز تعلق بمشتری دارد بدانکه در آن سال نرخ ارزان گردد و از گندم و جو و از نعمت بسیار آنچه میخورند و بارانهای سیار و میوه ها نیک آید و فالیز نیک آید، اما پنبه بهتر آید و ماه بگیرد و جرم ماه بر آب رفته و مردم از آن آب بخورند مفاجات بهمرسد تا چهل روز بعد از آن برطرف شود و سرمای سخت شود و در خراسان زمین نیک باشد.
اگر نوروز روز آدینه (جمعه) باشد تعلق بزهره دارد و بدانکه در آنسال فراخی و ارزانی باشد و ارزانی نعمت و سرمای خشک بسیار بود بازرگانی و تجارت نیکو بود و احوال سلطان نیک باشد و فتنه کمتر باشد و غله خوب آید از گندم و جو لیکن از برای احتیاط گندم و جو نگاه دارند که مباد نوروز شنبه شود و لیکن مرگ کمتر باشد و باران بوقت بارد و خراسان بهتر از جاهای دیگر باشد.
اگر نوروز روز شنبه باشد آنروز تعلق بزحل دارد بدانکه در آن سال قحطی و تنگی بسیار باشد و خوارج خروج کنند اما بدانکه از جانب مشرق ناسازگاری ملوک بهمرسد و در جانب ترکستان ملوک ایشان بمیرد و میوه کمتر باشد و ملک خراسان را بدیشان دست باشد و خونریزی از جانب ایشان بسیار باشد و جنگ و فتنه و آشوب بسیار باشد و خراسان امن باشد و سرما در آخر زمستان باشد الله اعلم.
نظر شما